مدیریت دانش در استاندارد ISO 9001:2015 و تغییرات آن در پیش‌نویس ISO 9001:2026

نکته مهم: تا زمان نگارش این مطلب، استاندارد ISO 9001:2026 هنوز به صورت استاندارد نهایی منتشر نشده است. آنچه درباره نسخه 2026 در این مطلب بیان می‌شود، بر اساس پیش‌نویس‌های کمیته ISO/TC 176، اطلاعات منتشرشده از فرایند بازنگری و جهت‌گیری‌های اعلام شده است و ممکن است تا زمان انتشار نسخه نهایی دستخوش تغییر شود.

با انتشار نسخه 2015 استاندارد ISO 9001، برای نخستین بار مفهوم مدیریت دانش سازمانی (Organizational Knowledge)  به صورت رسمی وارد الزامات سیستم مدیریت کیفیت شد. تا پیش از آن، استاندارد بیشتر بر کنترل مستندات، سوابق و صلاحیت کارکنان تمرکز داشت؛ اما در نسخه 2015 سازمان‌ها ملزم شدند علاوه بر مدیریت اطلاعات، دانش مورد نیاز برای اجرای فرآیندها و دستیابی به انطباق محصولات و خدمات را نیز شناسایی، حفظ، به‌روزرسانی و توسعه دهند.
 

اصلی‌ترین الزام مدیریت دانش در بند 7.1.6 (Organizational Knowledge) مطرح شده است. این بند سازمان را موظف می‌کند:

• دانش مورد نیاز برای اجرای فرآیندها را تعیین کند؛
• دانش موجود را حفظ نماید؛
• از دست رفتن دانش در اثر بازنشستگی، جابه‌جایی یا خروج کارکنان را مدیریت کند؛
• در صورت نیاز، دانش جدید را از منابع داخلی یا خارجی کسب نماید.

منابع دانش می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• تجربیات کارکنان
• درس‌آموخته‌های پروژه‌ها
• مستندات فنی
• استانداردها
• نتایج تحقیقات
• بازخورد مشتریان
• دانشگاه‌ها و مراکز علمی
• مشاوران
• خبرگان سازمان

در واقع ISO 9001:2015  نگاه سازمان‌ها را از مدیریت اسناد به سمت مدیریت دانش تغییر داد؛ موضوعی که اهمیت آن با افزایش بازنشستگی نیروهای متخصص و پیچیده‌تر شدن سازمان‌ها بیش از گذشته احساس می‌شود.
 

مروری بر استاندارد ISO 9001:2026

نسخه جدید ISO 9001 که انتظار می‌رود در سال 2026 منتشر شود، ادامه‌دهنده ساختار نسخه 2015 است اما تمرکز بیشتری بر موضوعات نوین مدیریت سازمان دارد.
 

اهداف اصلی بازنگری عبارت‌اند از:

• همگام‌سازی با ساختار جدید استانداردهای مدیریتی  ISO (Harmonized Structure)
• افزایش انعطاف‌پذیری سیستم مدیریت کیفیت
• توجه بیشتر به مدیریت ریسک و فرصت
• تمرکز بر تاب‌آوری سازمان  (Organizational Resilience)
• مدیریت تغییرات محیط کسب‌وکار
• توسعه فرهنگ کیفیت
• تحول دیجیتال
• استفاده از فناوری‌های نوین
• مدیریت داده و اطلاعات
• تقویت مدیریت دانش
• توجه بیشتر به ذی‌نفعان
• پایداری و مسئولیت‌پذیری سازمان

در نسخه جدید، سیستم مدیریت کیفیت تنها مجموعه‌ای از مستندات نیست، بلکه به عنوان ابزاری برای افزایش یادگیری سازمانی، چابکی، نوآوری و حفظ مزیت رقابتی معرفی می‌شود.
 

بخش‌های مربوط به مدیریت دانش در نسخه 2026

اگرچه شماره بندها ممکن است تا انتشار نسخه نهایی تغییراتی داشته باشند، اما بر اساس پیش‌نویس‌های منتشرشده، مدیریت دانش نسبت به نسخه 2015 پررنگ‌تر شده است.
 

توسعه مفهوم دانش سازمانی

در نسخه 2015 صرفاً الزام به حفظ دانش مطرح شده بود، اما در نسخه جدید تأکید بیشتری بر چرخه کامل مدیریت دانش وجود دارد؛ یعنی:

• شناسایی دانش
• خلق دانش
• اشتراک دانش
• نگهداری دانش
• به‌روزرسانی دانش
• استفاده مؤثر از دانش

ارتباط مدیریت دانش با مدیریت ریسک

یکی از تغییرات مهم، ارتباط مستقیم دانش سازمانی با مدیریت ریسک است.

نمونه‌هایی از ریسک‌های دانشی عبارت‌اند از:

• بازنشستگی خبرگان
• خروج کارکنان کلیدی
• تغییر فناوری
• فراموش شدن تجربیات پروژه‌ها
• از بین رفتن درس‌آموخته‌ها

تأکید بر یادگیری سازمانی

در نسخه جدید، تنها ذخیره کردن اطلاعات کافی نیست.

سازمان باید بتواند:

• از خطاها درس بگیرد؛
• تجربیات پروژه‌ها را ثبت کند؛
• تجربه‌های موفق را به سایر واحدها منتقل کند؛
• دانش را بهبود دهد.

استفاده از فناوری‌های دیجیتال

در پیش‌نویس نسخه جدید به استفاده از فناوری‌های نوین توجه بیشتری شده است؛ مانند:

• سامانه‌های مدیریت دانش (KM)
• بانک‌های اطلاعاتی
• مخازن دانش
• هوش مصنوعی
• جستجوی هوشمند
• مدیریت اسناد دیجیتال

فرهنگ اشتراک دانش

یکی از نکات جدید، تأکید بر فرهنگ سازمانی است.

سازمان باید محیطی ایجاد کند که کارکنان:

• دانش خود را منتقل کنند؛
• تجربیات را ثبت نمایند؛
• از اشتباهات درس بگیرند؛
• همکاری میان واحدها افزایش یابد.

توجه بیشتر به ذی‌نفعان

مدیریت دانش دیگر فقط محدود به کارکنان نیست.

منابع دانش می‌تواند شامل موارد زیر نیز باشد:

• مشتریان
• پیمانکاران
• تأمین‌کنندگان
• دانشگاه‌ها
• شرکت‌های همکار
• انجمن‌های تخصصی

حفظ دانش خبرگان

در پیش‌نویس جدید، موضوع خروج کارکنان متخصص و بازنشستگی آنان اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

روش‌های پیشنهادی عبارت‌اند از:

• مستندسازی تجربیات
• مصاحبه با خبرگان
• درس‌آموخته‌ها
• منتورینگ
• جانشین‌پروری
• بانک دانش سازمان

این موضوع برای سازمان‌هایی که با موج بازنشستگی نیروهای متخصص مواجه هستند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

تغییرات نسخه 2015 نسبت به نسخه 2026

مقایسه نسخه 2015 با پیش‌نویس 2026 نشان می‌دهد که مدیریت دانش از یک الزام محدود به یکی از محورهای اصلی سیستم مدیریت کیفیت تبدیل شده است.

به طور کلی، نسخه جدید تلاش می‌کند مدیریت دانش را از یک فعالیت پشتیبان به یک عامل راهبردی برای حفظ توانمندی‌های سازمان تبدیل کند.

جمع‌بندی: آنچه درباره مدیریت دانش در ISO 9001 بیان شده است

ورود مفهوم دانش سازمانی در ISO 9001:2015 نقطه عطفی در نظام‌های مدیریت کیفیت بود و سازمان‌ها را به شناسایی، حفظ و توسعه دانش مورد نیاز برای اجرای فرآیندها ملزم کرد. این رویکرد نشان داد که کیفیت پایدار تنها با مستندسازی و کنترل فرآیندها حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند حفظ سرمایه‌های دانشی و انتقال تجربه‌های ارزشمند کارکنان نیز هست.

بر اساس پیش‌نویس‌های نسخه 2026، انتظار می‌رود این نگاه توسعه یابد و مدیریت دانش به یکی از ارکان اصلی سیستم مدیریت کیفیت تبدیل شود. در این رویکرد، دانش نه‌تنها باید حفظ شود، بلکه باید به‌صورت نظام‌مند ایجاد، به‌اشتراک گذاشته، به‌روز و در تصمیم‌گیری‌ها به‌کار گرفته شود. همچنین ارتباط نزدیک‌تری میان مدیریت دانش، مدیریت ریسک، یادگیری سازمانی، تحول دیجیتال، فرهنگ کیفیت و تاب‌آوری سازمان برقرار خواهد شد.

از این منظر، اقداماتی مانند مستندسازی تجارب خبرگان، ثبت درس‌آموخته‌ها، ایجاد بانک‌های دانش، اجرای برنامه‌های جانشین‌پروری، توسعه سامانه‌های مدیریت دانش و استفاده از ابزارهای هوشمند، دیگر صرفاً فعالیت‌های اختیاری نیستند؛ بلکه به‌عنوان ابزارهایی برای تحقق الزامات و اهداف سیستم مدیریت کیفیت آینده شناخته می‌شوند. سازمان‌هایی که از هم‌اکنون زیرساخت‌های مدیریت دانش خود را تقویت کنند، علاوه بر آمادگی بیشتر برای انطباق با نسخه نهایی استاندارد، در حفظ دانش حیاتی، افزایش بهره‌وری، کاهش ریسک از دست رفتن دانش و ارتقای توان رقابتی نیز موفق‌تر خواهند بود.